niedziela, 27 grudnia 2015

Wrocław - Muzeum Sztuki Cmentarnej (Stary Cmentarz Żydowski)

Wrocław

 

 


Muzeum Sztuki Cmentarnej (Stary Cmentarz Żydowski)

 



Przy okazji jednego z pobytów we Wrocławiu odwiedziłem Stary Cmentarz Żydowski przy ulicy Ślężnej. Stanowi obecnie Muzeum Sztuki Cmentarnej, które jest oddziałem Muzeum Miejskiego Wrocławia. Łączna powierzchnia kirkutu to 4,6 ha. Cmentarz otwarto 16 listopada 1856 roku a ostatniego pochówku dokonano 25 sierpnia 1942 roku.

Moim zdaniem jest to bardzo magiczne miejsce. Otoczone z czterech stron wysokim murem. Jedna z osób, która poleciła mi zobaczenie tego miejsca określiła je, jako "magiczny ogród". Rzeczywiście po wejściu czułem się jak w innym świecie otoczony przepięknymi nie raz monumentalnymi nagrobkami, do tego wszędzie drzewa, krzewy i mnóstwo pnącego się bluszczu i śpiewające ptaki. Niesamowite miejsce i niesamowity klimat. Szczególnie, że byłem tam sam. Na prawdę warto pospacerować po alejkach. Nawet nie czuje się, że za murem jest ruchliwa ulica.

Wraz z nadejściem II Wojny Światowej pogrzeby na cmentarzu zaczęły powoli ustawać, a w 1943 został on całkowicie zamknięty. Na niektórych macewach znajdują się ślady po kulach, jest to związane z faktem, iż cmentarz był terenem działań zbrojnych w czasie walk o miasto w 1945.

Wejście do cmentarza znajduje się od strony Zaułka Ferdynanda Lassalle. Dojazd liniami tramwajowymi i liniami autobusowymi - przystanek "Uniwersytet Ekonomiczny". Cmentarz otwarty codziennie od 10:00 do 18:00. Cena biletu normalnego to 15 złotych, cena biletu ulgowego to 10 złotych a w czwartki wejście bezpłatne.

Wrocławski cmentarz znacznie różni się do wielu innych nekropoli żydowskich danej Europy, szczególnie z terenów wschodnich. Jego odmienny charakter jest między innymi rezultatem haskali, zapoczątkowanego w Niemczech ruchu oświeceniowego domagającego się reform w duchu asymilacji. W mocno zeuropeizowanym dziewiętnastowiecznym Wrocławiu ruch ten propagował odrodzenie społeczności żydowskiej przez rozwój kultury, reformę szkolnictwa i zbliżenie z narodem niemieckim. Stąd na wielu grobach pojawiają się napisy po niemiecku oraz świeckie symbole. Większość obiektów cmentarza powstała w drugiej połowie XIX wieku, kiedy powszechnie panowała moda na naśladownictwo w sztuce. Przykładem są pomniki stylizowane na niemal wszystkie wcześniejsze style architektoniczne od starożytności aż po klasycyzm. Późniejsze nagrobki reprezentują również secesję czy modernizm. Na wygląd Starego Cmentarza Żydowskiego przy ulicy Ślężnej wpływ miała także zamożność i pozycja społeczna członków lokalnej Gminy Żydowskiej. Fundując swoje rodzinne groby sięgali oni po monumentalne formy, drogie i wyszukane materiały. Wiele nagrobków bogatszych członków gminy projektowali znani artyści, tworząc prawdziwe dzieła sztuki. Mieści się ich tu ponad sześć tysięcy nagrobków, a wśród nich wyróżnić można: obeliski, kolumny, sarkofagi, pomniki, grobowce w formie portyków, arkad, baldachimów, portali, kaplic, mauzoleów.

Cmentarz nie jest typowym, tradycyjnym cmentarzem żydowskim, bardziej przypomina ewangelickie nekropolie.

Niewiele można tu znaleźć typowej zwierzęco-roślinnej symboliki żydowskiej, są za to znaki lóż masońskich, narzędzia rzemieślnicze. Ponadto każdy grobowiec posiada donicę na kwiaty, co jest raczej niespotykane, gdyż Żydzi nie przynoszą kwiatów na groby. W inskrypcjach nagrobnych powszechne są cytaty z literatury niemieckiej a nawet wersety z Nowego Testamentu. Napisy najczęściej są w języku niemieckim, rzadziej w hebrajskim, czasem i w polskim. Na kilku nagrobkach znajdują się kurioza - kombinacja Gwiazdy Dawida z Krzyżem Żelaznym.

Na zewnętrznym murze cmentarza, obok czterech XIV-wiecznych nagrobków, znajduje się najstarszy znaleziony w Polsce nagrobek Dawida, syna Szaloma, zmarłego w 1203 roku. Obok znajdują się cztery nagrobki z XIV wieku.

Pochowano tutaj wiele znanych osób jak choćby:

Stein Auguste i Siegfried (1849-1936 i 1844-1893) - rodzice Edyty Stein (Święta Teresa Benedykta od Krzyża);

Friederike Kempner (1828-1904) - pisarka, zwana "śląskim łabędziem" lub "żydowskim słowikiem" ze względu niezwykły komizm, jakim posługiwała się w liryce; walczyła o prawa człowieka i obywatela;

Louis Galewsky (1819-1895) - założyciel wytwórni wódek i likierów, produkującej między innymi popularny trunek o nazwie "Breslauer Dom";

Ferdinand Julius Cohn (1828-1889) - botanik, pierwszy zaliczył bakterie do królestwa roślin, współpracował z Robertem Kochem w badaniach nad wąglikiem i szczepionkami przeciw tej chorobie;

Clara Sachs (1862-1921) - znana malarka, impresjonistka;
  
Ferdinand Lassalle (1825-1864) - założyciel i przywódca pierwszej partii robotniczej w Niemczech;

Teraz trochę o samej istocie i specyfice cmentarzy żydowskich.

W przypadku cmentarzy żydowskich możemy spotkać się z kilkoma określeniami. W języku hebrajskim będą to: "beit chaim" ("dom życia"), "beit kwarot" ("dom grobów") czy "beit olam" ("dom życia wiecznego"), w języku jidysz to: "hajlike ort" ("święte miejsce") oraz "gute ort" ("dobre miejsce"). W Polsce powszechnie przyjęte jest wywodzące się z języka niemieckiego słowo "kirkut". W różnych rejonach naszego kraju możemy usłyszeć też nazwy: "kierkut", "kierkow", "kerchoł", "mogiłki", "giergiel".

Cmentarze są miejscem świętym, ale jednocześnie rytualnie nieczystym, stąd przy wyjściu znajduje się studnia, przy której należy dokonać ablucji.

Przez szacunek dla zmarłych, na cmentarzu nie wolno spożywać jedzenia, pić, wnosić Tory, a więc wykonywać czynności niedostępnych dla nieboszczyka. Nie wolno wypasać zwierząt czy zbierać siana. Nie można też traktować cmentarza, jako skrótu drogi. Mężczyźni ze względu na szacunek dla zmarłych i Żydów wchodząc na cmentarz powinni założyć nakrycie głowy (jarmułkę, czapkę, kapelusz). Nie powinniśmy też odwiedzać kirkutu w Szabat.

Charakterystyczny dla cmentarzy żydowskich jest podział terenu na część męską, żeńską i dziecięcą. Często w pobliżu wejścia chowano rabinów, cadyków i inne osoby zasłużone dla lokalnej społeczności.
  
Na cmentarzach zakopywano także wyposażenie synagog, na przykład zniszczone zwoje Tory.

Macewy wykonywano z różnych materiałów - z granitowych głazów, piaskowca, marmuru, żeliwa lub drewna. Macewa swym wyglądem nawiązuje do bramy, symbolu przejścia z życia ziemskiego do życia w innym świecie. Często nagrobki były malowane - ślady polichromii do dziś przetrwały na wielu macewach.

Na cmentarzach spotyka się ohele. Kryją one groby osób zasłużonych dla społeczności żydowskiej, najczęściej rabinów i cadyków, czyli charyzmatycznych przywódców wspólnot chasydów. Większość z nich to budynki o bardzo prostej architekturze i równie skromnym wyposażeniu.

Na żydowskich grobach możemy nie raz zauważyć ułożone kamyki. Na groby nie przynoszono kwiatów i zniczy, jednak przenikanie kultur zaciera obecnie tą różnicę i teraz na żydowskich cmentarzach spotkamy palące się znicze czy też pozostawione kwiaty.

Zasady judaizmu sprawiają, że na grobach nie ma zdjęć czy podobizn zmarłych, (choć czas i tu przynosi zmiany). Możemy natomiast spotkać się z bardzo bogatą symboliczną ornamentyką.

Macewy ozdobione są ornamentami, które mają symboliczne znaczenie. Spotkamy się z takimi symbolami jak choćby: "ręce złożone w geście błogosławieństwa", "pochylony dzban", "świecie", "Świeczniki", "korona", "lew", "księgi", "jednorożec". Każdy z tych ornamentów ma znaczenie symboliczne.

Na macewach znajdziemy też rozbudowane epitafia. Początkowo napisy na macewach były wykonywane wyłącznie w języku hebrajskim. Procesy asymilacyjne spowodowały jednak, że od XIX wieku zaczęły pojawiać się epitafia w językach używanych w danym kraju. Nierzadko napisy sporządzano w dwóch językach, po hebrajsku z jednej strony macewy; po polsku, rosyjsku czy niemiecku - z drugiej.

Standardowy układ inskrypcji składa się z kilku charakterystycznych elementów. U góry płyty nagrobnej widnieją hebrajskie litery "Pe Nun", stanowiące abrewiaturę słów "po nikbar" lub "po nitman", co oznacza "tu pochowany/a". Poniżej z reguły następuje epitet, określający cechy zmarłego, typu: "kobieta poważa, szanowana i znacząca", "mężczyzna doskonały i prawy", "mężczyzna stary i sędziwy" czy "niewiasta cnotliwa". Wspomniany epitet czasem poprzedza cytat lub sentencja, na przykład "odgłos płaczu i lament nad śmiercią", "strumienie łez popłynęły z mych oczu".

Na starszych macewach nie znajdziemy nazwisk, a jedynie imiona zmarłych oraz imiona ich ojców.

Na macewie nie umieszczano daty urodzenia. Wiek zmarłego określano, pisząc: "mąż stary i sędziwy", "młody mężczyzna", "wyrwana w młodych latach". Zawsze natomiast pojawiała się data zgonu, podawana według kalendarza żydowskiego. Pomija się najczęściej pierwszą cyfrę roku. Przykładowo datę śmierci 5 miesiąca tiszri 5673 roku zapisuje się, jako "5 tiszri 673", uzupełniając ją o formułkę "według skróconej rachuby".
 
W zakończeniu inskrypcji umieszcza się hebrajskie litery TNCBH, stanowiące abrewiaturę zwrotu tłumaczonego: "niech dusza jego będzie włączona w wieniec życia wiecznego" lub "oby dusza jego była związana w węzełku życia".

Standardowa, prosta inskrypcja może, zatem brzmieć: "Tu pochowany. Strumienie łez popłynęły z mych oczu. Mężczyzna sędziwy, pan Dawid syn Abrahama, pamięć sprawiedliwego niech będzie błogosławiona. Zmarł 5 Aw 683 roku według skróconej rachuby. Niech dusza jego będzie włączona w wieniec życia wiecznego". 

W żydowskiej tradycji nie istnieje tradycja częstego odwiedzania grobów zmarłych. Groby odwiedza w rocznicę śmierci w tak zwany "jorcajt".

We Wrocławiu jest jeszcze drugi kirkut nazywany Nowym Cmentarzem Żydowskim przy ulicy Lotniczej, który w dalszym ciągu służy lokalnej społeczności żydowskiej, jako miejsce wiecznego spoczynku.



Przydatne strony internetowe: http://www.muzeum.miejskie.wroclaw.pl/CMS/muzeum_sztuki_cmentarnej/muzeum_sztuki_cmentarnej.html http://wroclaw.jewish.org.pl/ http://kirkuty.xip.pl/ http://www.sztetl.org.pl/pl/article/wroclaw/12,cmentarze/4941,cmentarz-ul-slezna-xixw-/ http://dolny-slask.org.pl/508932,Wroclaw,Stary_Cmentarz_Zydowski_Muzeum_Sztuki_Cmentarnej.html


Brama Główna Starego Cmentarza Żydowskiego
Plan Starego Cmentarza Żydowskiego
Główna Alejka Starego Cmentarza Żydowskiego
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)


Nagrobek Rodziny F. Pringsheim
Płyta Nagrobna Jacoba Koesslera
Nagrobek Rodziny Nicolaierów
Nagrobek Rodziny Richterów
Nagrobek Rodziny Freundów
Nagrobek Rodziny Wendrinerów
Nagrobek Mistrza Szachowego Arnolda Schottländera
Nagrobek Rodziny Breslauerów
Nagrobek Rodziny Laschów
Nagrobek Rodziny Auhestaette'ów
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)
Nagrobek Heinricha Heimanna
Nagrobek Rodziny Freundów
Nagrobek Rodziny Mamloków
Nagrobek Pauli Altmann
Nagrobek Rodziny Warszawskich
Alejka na Starym Cmentarzu Żydowskim
Nagrobek Rodziny Schweitzerów
Alejka na Starym Cmentarzu Żydowskim
Nagrobek Rodziny Sternów i Guttentagów
Nagrobek Rodziny Levy'ów
Alejka na Starym Cmentarzu Żydowskim
Nagrobek Rodziny Heimannów i Kolkerów
Aleja na Starym Cmentarzu Żydowskim
Aleja na Starym Cmentarzu Żydowskim
Nagrobek Rodziny Oelsnerów
Macewa Maxa Ucko
Macewy Hedwiga Czapskiego i Moritza Wolffa
Nagrobek Rodziny Fiedmannów
Nagrobek Georga Sternberga
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)
Nagrobek Rodziny Kempnerów
Nagrobek Cäsara Sachsa
Nagrobek Liny Alexander
Nagrobek Hansa Wendrinera
Nagrobek "Małym Panteonem" na Starym Cmentarzu Żydowskim
Nagrobek Richarda Cohna
Nagrobek Leo i Mety Nathanów
Nagrobki Berthy Böhm, Celli Silberstein i Samuela Nebela
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)
Grobowiec Rodziny Juliusa Schottländera
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)
Nagrobek Sigismunda Laskera
Aleja na Starym Cmentarzu Żydowskim
Nagrobek Hedwiga Hamburgera
Nagrobek Rodziny Moralów
Nagrobek Rodziny Deutschów
Nagrobek Rodziny Graetzów
Grobowiec Rodziny Schottländerów
Nagrobek Rodziny Kanterów
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)
Stary Cmentarz Żydowski (Muzeum Sztuki Cmentarnej)
Grobowiec Rodziny Kauffmannów
Grobowiec Joanny Neander
Grobowiec Joanny Neander
Nagrobek Rodziny Aschów
Nagrobek Heleny Mamrothów
Nagrobek Valeski Lubszynski

 

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz